Dolomiti Spring Days 2026 – Val Gardena

Po spotkaniu w restauracji Hotelu Monte Pana, narciarze przemieścili się w inna część narciarskiej Val Gardeny, a my doszłyśmy do wyciągu krzesełkowego, aby zjechać do Santa Cristiny.





Kolejny odcinek będzie właśnie z krótkiej przechadzki po Santa Cristina Valgardena

Santa Cristina Valgardena (po ladyńsku Santa Cristina Gherdëina) to środkowa z głównych miejscowości doliny. Nazwa pochodzi od patronki tutejszego kościoła parafialnego, który postanowiłyśmy odwiedzić. Nie wątpię, że do zobaczenia byłoby więcej , ale już wcześniej zdecydowałyśmy o powrocie do Ortisei, aby wstąpić do tamtejszego muzeum. Gdyby nie kiepska pogoda na Monte Pana, zapewne nie zobaczyłybyśmy w Santa Cristina niczego.

(fotka ze strony https://www.valgardena.it/en/s-cristina/)

Miejscowość została po raz pierwszy wspomniana w XIII wieku. Na przestrzeni wieków Świętą Krystynę nawiedzały liczne kataklizmy. Przykładowo w XIV wieku ogromne roje szarańczy miały zniszczyć plony, co doprowadziło do głodu. Nie wiadomo, w jakim stopniu mieszkańcy odczuli skutki ogólnoeuropejskiej epidemii dżumy w połowie XIV wieku. Pewne jest jednak, że w XIV wieku do już istniejących gospodarstw nie dodawano prawie żadnych nowych. Podczas nowego wybuchu epidemii dżumy w 1636 r., , odnotowano 85 zgonów. Należy również wspomnieć o strasznych powodziach z XIX wieku, zwłaszcza o tej z września 1882 roku. Po kilku dniach deszczu strumień Val Gardena wezbrał tak bardzo, że zmył wszystkie 19 mostów, a także kilka młynów i domów, zabijając dwie osoby. Podczas I wojny światowej wszyscy mężczyźni z Santa Cristina podlegający służbie wojskowej zostali powołani do wojska. Jak wynika z archiwum parafialnego, wielu z nich, przeważnie bardzo młodych, zginęło w Galicji walcząc z Rosją. Po przystąpieniu Włoch do wojny w maju 1915 r. pojawiła się potrzeba obrony również frontu południowego. Ostatnie lata wojny pochłonęły wiele ofiar na froncie w Dolomitach.
W 1919 roku Tyrol Południowy został wcielony do Włoch na mocy traktatu pokojowego w Saint-Germain. Po dojściu Mussoliniego do władzy, we Włoszech nastąpiła przymusowa italianizacja niemieckojęzycznej części Tyrolu Południowego, powodując głęboki konflikt polityczny i narodowościowy. Zabroniono używania języka niemieckiego, zmieniano oryginalne nazwy miejscowości i obiektów topograficznych na włoskie, rozwiązano administracyjnie niemieckojęzyczne organizacje kulturalne i zagarnięto ich majątek. Dochodziło nawet do ustalanych drogą administracyjną zmian oryginalnych nazwisk rodowitych mieszkańców na włoskie. Czynny opór rdzennej ludności spowodował surowe represje władz. W 1939 roku, w wyniku umowy Hitlera z Mussolinim, miejscowa ludność niemieckojęzyczna stanęła przed opcją wyboru między emigracją do Rzeszy (pozostawiając majątek i domy) a pozostaniem na miejscu, godząc się w ten sposób z italianizacją i na rezygnację z własnej kultury. Wybór ten spowodował głębokie podziały wśród społeczeństwa i zapaść gospodarczą, gdyż ponad 80% Tyrolczyków zdecydowało się na emigrację, zyskując później opinię nazistów (wybuch wojny sprawił jednak, że z emigracji skorzystało stosunkowo niewiele osób). Z kolei ci, którzy pozostali, byli piętnowani przez Niemców jako zdrajcy. Po kapitulacji Włoch w 1943 r. teren został wcielony do Rzeszy jako tzw. Strefa Operacyjna Przedgórza Alpejskiego. Oznaczało to bezpośrednie rządy nazistowskie, przymusowy pobór do Wehrmachtu i nasilenie represji, w tym deportacje do obozów koncentracyjnych osób sprzeciwiających się polityce nazistów. Pełna wymiana ludności nie powiodła się jednak, a po zakończeniu wojny większość emigrantów powróciła do Południowego Tyrolu. Problem statusu niemieckojęzycznej ludności Tyrolu Południowego stał się przyczyną długotrwałego konfliktu austriacko-włoskiego, a miejscowa ludność uciekała się nawet do ataków terrorystycznych na przedstawicieli państwa włoskiego oraz włoskiej infrastruktury, apogeum nastąpiło w 1961 roku. Członkowie organizacji terrorystycznych stanęli przed sądem, ale jednocześnie włoscy politycy przystąpili do sformułowania pakietu autonomicznego. W 1972 roku zatwierdzono ten pakiet, gwarantujący równouprawnienie języków niemieckiego i włoskiego w całej prowincji, dwujęzyczność (względnie trójjęzyczność z językiem ladyńskim) napisów w miejscach publicznych. W gminie Santa Cristina jęezykiem ojczystym dla większości mieszkańców jest wg wikipedii (dane z 2024 r.) język ladyński, którym włada tu aż 87,79 % ludności , odpowiednio niemiecki to 5,36%, włoski 6,85 %.

Municipio di Santa Cristina przy Streda Chemun…



Idąc cały czas tą ulicą, lekko pod górę, dociera się do kościoła parafialnego.





Ładny dom w pobliżu kościoła…









Plebania naprzeciwko wejścia na teren przykościelnego cmentarza …

Chiesa di Santa Cristina e Sant'Antonio Abate to kościół parafialny, należący do najstarszych budowli sakralnych w dolinie.



Już pod koniec XII wieku prawdopodobnie stała tu kaplica poświęcona św. Krystynie. Z romańskiego kościoła – wspomnianego w papieskim liście odpustowym z 1342 roku – zachowała się jedynie dzwonnica (jej ściany mają romański wygląd, lecz spiczasty dach jest późniejszy). Wygląd świątyni został znacząco zmieniony na przestrzeni wieków przez renowacje i rozbudowy w odmiennych stylach. Na przykład prezbiterium pochodzi z okresu gotyku, do którego w XVI wieku dobudowano wieloboczną kostnicę.

Weszłyśmy do kościelnego wnętrza…







Konstrukcja ołtarza głównego powstała około 1690 roku w warsztacie znanej rodziny rzeźbiarzy Vinatzer. Znajdują się w nim między innymi postacie świętych Piotra i Pawła.



Obraz ołtarzowy z 1848 roku w okresie Wielkiego Postu był jednakże zasłonięty, więc nie było szans na jego zobaczenie. W internetach można natknąć się na jego fotkę z przedstawieniem Wniebowzięcia NMP, poniżej którego widać patronów kościoła: św. Antoniego Opata oraz św. Krystynę z Bolseny.

(fotka z netu: https://commons.wikimedia.org/wiki/Cate ... d%C3%ABina )

Na suficie prezbiterium widnieje malowidło przedstawiające Chrystusa Eucharystycznego, anioły z instrumentami Męki Pańskiej, zakonnice, mnichów, papieża, wojownika i parę w strojach z Val Gardena.
W prezbiterium zobaczymy też malowaną na drewnie płaskorzeźbę Ostatniej Wieczerzy, a po bokach – przed balaskami – ołtarze boczne z obrazami przedstawiającymi Chrzest Chrystusa i Śmierć św. Marcina.


Na powyższej fotce widać też ołtarz boczny z drewnianą płaskorzeźbą Matki Boskiej.

Na fotce poniżej widać wspomniany wcześniej ołtarz o obrazem Chrztu Chrystusa, nieco dalej znajduje się ołtarz z płaskorzeźbą Świętej Rodziny (ale na zdjęciu nie widać tej płaskorzeźby ), no i ambona.





Na suficie i nad nad łukami nawy głównej widać liczne malowidła.









Freski, które znajdują się nad łukami nawy, przedstawiają sceny z życia św. Krystyny i zostały namalowane w 1910 roku. Szkoda, że nie zrobiłam kompletu fotek, na których z bliska byłoby widać historię patronki tego kościoła…
Christina była młodziutką dziewczyną, mieszkała nad jeziorem Bolsena, na terenie dzisiejszego Lacjum. Była córką rzymskiej szlachcianki i prefekta Bolseny, wroga chrześcijan. Żyła w czasach cesarza Dioklecjana, gdy prześladowania chrześcijan osiągnęły apogeum. Dziewczyna potajemnie została ochrzczona i przyjęła imię Christina, nawiązujące do Chrystusa. Kiedy dowiedział się o tym jej ojciec, uwięził ją w pałacu i na próżno namawiał do porzucenia wiary. Odmowy poskutkowały tym, że ojciec aresztował córkę i oddał pod sąd, który skazał Christinę na serię tortur. Została m.in. szarpana żelaznymi hakami, zanurzana w gorącym oleju, obracana na kole, pod którym rozpalono ogień, wrzucona na kilka dni do rozgrzanego pieca (z którego uwolnił ją anioł i uleczył jej rany). Ale tortury trwały, pełen nienawiści ojciec na środku jeziora wrzucił córkę do wody dziewczynę z kamieniem młyńskim przywiązanym do szyi. Według legendy, anioł podtrzymywał ją na wodzie, uniemożliwiając utonięcie. Ostatecznie zginęła od strzały, gdy była przywiązana do słupa w miejskim amfiteatrze.
Ponoć ze wspomnianego wyżej kamienia młyńskiego wykonano później ołtarz w bazylice św. Krystyny w Bolsenie. W 1263 roku właśnie na tym ołtarzu ksiądz, który miał wątpliwości co do autentyczności Ciała i Krwi Chrystusa w Eucharystii, zauważył krople krwi spływające z błogosławionej Hostii i kapiące na korporał (białe płótno) i podłogę, gdy odprawiał Mszę Świętą. Po tym wydarzeniu papież Urban IV ustanowił Święto Bożego Ciała w następnym roku.

Jeszcze kilka zdjęć z cmentarza przykościelnego…







Uznałyśmy, że tyle z Santa Cristiny nam wystarczy, ruszyłyśmy więc w kierunku przystanku autobusowego.

Po drodze minęłyśmy restaurację „Da Peppi” z taką oto ozdobą na ścianie zewnętrznej..



A to widok na wodospady (teraz raczej lodospady ) Tervela.



Strumyk bierze swój początek w pobliżu Sassolungo, przepływa przez Monte Pana, a następnie spływa wzdłuż wodospadu i po 50 metrach wpada do strumienia Gardena.





W 2008 roku wybudowano nową ścieżkę z mostem bezpośrednio pod wodospadem. Druga ścieżka, „Troi de Ciopa”, została stworzona latem 2011 roku i prowadzi do górnej krawędzi wodospadu. O innej porze roku, którąś z tych ścieżek chętnie wybrałabym się na spacerek. Tym razem jednak nadal w kierunku przystanku



I już na przystanku…



… z widokiem na ciut oddaloną restaurację i hotel „La Posta”, przy tym zabytkowym budynku rozpoczynałyśmy spacer do wyciągu na Monte Pana (ale wówczas zdjęcia nie zrobiłam).

Wkrótce wróciłyśmy do naszego Ortisei.. W planie były do zobaczenia dwa miejsca, na które zapewne brakłoby czasu, gdyby ładna pogoda była od samego rana (tyle przecież fajnych szlaków w pobliżu, a siły jeszcze miałyśmy ).



Na początek tutejsze muzeum, znajdujące się w pobliżu „placu autobusowego” – Piazza Sant’Antonio. Museo de Gherdëina mieści się w budynku Cësa di Ladins zbudowanym w 1953 roki specjalnie na potrzeby muzeum. (otwarto je w 1960 roku). W budynku mieści się też siedziba Związku Ladynów, organizacji kulturalnej zajmującej się ochroną języka ladyńskiego i dziedzictwem kulturowym w Val Gardenie. Jest tu również biblioteka z publikacjami na temat języka i kultury ladyńskiej, ponadto sala przeznaczona na imprezy i występy teatralne, a także stare studio nagrań Radia Ladin de Gherdëina.



Zbiory muzealne mieszczą się na I i II piętrze budynku, bilet kosztuje 10 euro (dla osób 65+ 8 euro, inne zniżki nas nie interesowały)..

Zwiedzanie zaczynamy od oglądnięcia skamieniałości, skał i minerałów z Dolomitów. Jest też okazaja, aby zapoznać się z ewolucją struktury geologicznej zachodnich Dolomitów za pomocą dydaktycznych wykresów.
W części poświęconej minerałom znajduje się kolekcja okazów znalezionych w dolinie. Ponadto eksponowane są typowe minerały pochodzące z Alpe di Siusi, a także minerały z innych regionów, takie jak ametyst, siarka, apofylit, aragonit czy piramidalne kryształy kwarcu.

Kolekcja paleontologiczna zawiera różnorodne skamieniałości datowane na okres permu (290–65 mln lat temu), triasu, jury i kredy. Mamy tu zwęglone szczątki roślin, odciski ślimaków, akamieniałą rybę, koralowce, amonity i wiele innych (nie tylko z Dolomitów)







Imponujące znaleziska skamieniałych roślin lądowych i zwierząt morskich opowiadają historię rozwoju i formowania się gór wokół masywu Sella na przestrzeni 250 milionów lat. Unikatowym znaleziskiem w tym regionie jest odkrycie w 1968 roku skamieniałych szczątków dużego ichtiozaura Cymbospondylus na Secedzie. Ichtiozaur z Secedy) jest obecnie jedynym znanym na świecie okazem z ladyńskiego okresu geologicznego.

W tym samym pomieszczeniu możemy zobaczyć wypchane okazy występujących w dolinie ssaków i ptaków (w tym płochacz halny, jakiego widziałyśmy przy schronisku Rasciesa), jest też kolekcja motyli oraz zielnik.

Na schodach na drugie piętro można zobaczyć wczesnobarokowy welon wielkopostny (1620-1630) z kościoła św. Jakuba w Sacun, przy którym byłyśmy w poniedziałek. Jest to jedyny tego typu przykład zachowany w całości w Południowym Tyrolu. Zimą 2001-2002 został odrestaurowany przy użyciu specjalistycznych technik.



(fotka ze strony muzeum http://www.museumgherdeina.it/ )

Jesteśmy na II piętrze, uwagę zwraca duża gipsowa figura św. Filomeny autorstwa artysty Johanna Dominika Mahlknechta (1796-1876), której oryginał znajduje się w kościele Saint Germain l'Auxerrois w Paryżu.



Eksponatów jest tu sporo, niektóre naprawdę ciekawe, ale po czasie sporo zapomniałam z tego, co widziałam. Na pewno warta uwagi jest kolekcja rzeźb w drewnie z kilku ostatnich stuleci, od XVII wieku. Rzeźbą w drewnie i wyrobem drewnianych zabawek zajmowała się od dawna znaczna część mieszkańców Ortisei, rzeźbiarzami były całe rodziny (np. Trebinger, Vinazer, Rifesser, Moroder). Na przełomie XIX i XX wieku sakralna rzeźba w drewnie osiągnęła szczyt artystyczny i ekonomiczny w szkole artystycznej w Ortisei założonej przez Ferdinanda Demetza, a także dzięki kształceniu wielu rezydentów Val Gardeny w akademiach w Wiedniu i Monachium. Ośrodek rzeźbienia w drewnie nadal istnieje, ale produkcja jest teraz w przeważającej mierze oparta na maszynach. Na muzealnej wystawie jednak są dzieła wykonane bez maszyn . Oglądamy więc figury religijne oraz rzeźby świeckie, też takie miniaturowe. Naprawdę można spędzić sporo czasu przy tym oglądaniu …









Ołtarz (1751 r.) pochodzący z kościoła św. Jakuba w Sacun …

Na II piętrze jest też wystawa obrazów lokalnych artystów, w tym ponad 30 dzieł ladyńskiego malarza Josefa Morodera-Lusenberga (1846–1939). Mnie zaciekawił obraz olejny przedstawiający maleńkie wówczas Urtijëi około roku 1860.



Na części II piętra znajduje się wystawa poświęcona prehistorii obszaru Val Gardena. Można zobaczyć m.in. narzędzia krzemienne z Plan de Frea na przełęczy Gardena (ok. 8000-5000 p.n.e.), brązowy sztylet z epoki żelaza pochodzący z wykopalisk na górze Balèst (około 1300 p.n.e.), kompleks znalezisk z epoki żelaza z Col de Flam (400-15 p.n.e.), w tym ofiary grobowe z grobów kremacyjnych, w szczególności pierścienie i żelazne groty włóczni, pojedyncze szklane paciorki i brązowe wisiorki, a także różne narzędzia.

Danusiu , odrobiłem zaległości i dowiedziałem się o unikalnej zasłonie ( welonie , oponie , kurtynie ) wielkopostnej , złożonej z wielu obrazów na wzór ikon . W kościołach w Orawce i Łopusznej płótna nie są podzielone i przedstawiają jeden obraz . Drążąc temat dowiedziałem się o największej z nich ( prawie o pow. 60 m2 ) eksponowanej w Zittau , w Muzeum Kościoła Św. Krzyża .
A na wiosnę byłem tak blisko . . . Trzeba jechać


Pozdrawiam
Piotr

piotrf napisał(a): Drążąc temat dowiedziałem się o największej z nich ( prawie o pow. 60 m2 ) eksponowanej w Zittau , w Muzeum Kościoła Św. Krzyża .
A na wiosnę byłem tak blisko . . . Trzeba jechać

Piotrze, podziwiam Twoją dociekliwość i drążenie tematów. Mam nadzieję, że dotrzesz do Żytawy i pokażesz nam tutaj to wielkie sakralne dzieło